باب در ذكر ذوات الياء ذوات الياء عبارت است از الفاتى كه در مصاحف ائمّه آن را تصوير كرده باشد در طرف كلمه . واين الفات يا در أسماء باشد يا در افعال يا در حروف . واز آن حروف منحصر است بر چهار كلمهء : بلى وحتّى وإلى وعلى . وجمله بلى بيست ودو است . وحتّى وإلى وعلى را نشمرده‌ام « 1 » . امّا أسماء بر دو نوعند : ثلاثي ومزيد عليه ، وافعال نيز همچنين . وامثلهء وارده از هردو نوع أسماء در قرآن عظيم پانزده است ، سه ثلاثي ودوازده مزيد عليه . امّا آن سه ثلاثي وزن فعل به فتح وضمّ وكسر فاء وفتح عين . وامّا آن دوازده‌گانه وزن فعلى است مثلّثة الفاء ، ساكنة العين ، وفعالى به فتح وضمّ فاء ، وأفعل ومفعل به فتح همزه وفتح وضمّ ميم وفتح عين در هرسه ، ومفعّل به ضمّ ميم وتشديد عين ، ومفتعل ، وفعّل به ضمّ فاء وتشديد عين ، وفوعله غالبا . وامثلهء افعال بيست وسه وزن است هشت از ماضي وباقي از مضارع . پس ماضي فعل ، وأفعل ، وفعّل ، وفاعل ، وافتعل ، واستفعل ، وتفعّل وتفاعل است . ومضارع دو نوع است يا حرف مضارعه از آن مفتوح باشد يا مضموم . واوّل هشت مثال است چهار از آن مضارع ثلاثي يفعل ، وتفعل ، وأفعل ، ونفعل ، وچهار ديگر يتفعّل به ياء وتاء ، وبه تفاعل همچنين . ونوع ثاني هفت مثال است سه از آن مشتمل بر ثلاثي ورباعي از ما لم يسمّ فاعله ، وآن يفعل ، وتفعل ، ونفعل است . وچهار باقي يفعل به ياء وتاء ، ويتفعّل . وبدانكه از أنواع بعضي متّصل به تاء تأنيث ولام تعريف باشد وبعضي مضاف باشد وبعضي مجرّد از هرسه . واز افعال بعضي آن باشد كه اصلش موزون باشد نه لفظش ، وبعضي مكرّر شوند وبعضي غير مكرّر ، وبعضي يافت نشوند الّا متّصل به ضمير . وما همه را مبيّن سازيم به توفيق خداى تعالى وياد كنيم مجموع آنچه در قرآن عظيم است از

--> ( 1 ) . حتّى 142 بار ، إلى 737 بار ، وعلى 711 بار در قرآن تكرار شده است .